ATEX Bölge Sınıflandırması ve Risk Analizi

Exproof Mühendislik — İlk Aşama

ATEX Bölge Sınıflandırması Nedir, Neden Yapılır?

Patlayıcı ortam barındıran her tesisin yapması gereken ilk teknik adım ATEX bölge sınıflandırmasıdır. Bu çalışma, tesisin hangi noktalarında ne kadar süre ile patlayıcı atmosfer (gaz, buhar veya toz) bulunabileceğini matematiksel olarak değerlendirir; her noktayı Zone 0, 1, 2 (gaz/buhar) veya Zone 20, 21, 22 (toz) olarak haritalandırır. Bu harita olmadan ekipman seçimi yapılamaz; yapılırsa hem yasal cezaya hem patlama riskine maruz kalırsınız.

Türkiye'de ATEX 153 (Çalıştırma Direktifi) ile uyumlu olarak hazırlanan Patlamadan Korunma Dokümanı (EPD) tüm patlayıcı ortam barındıran işletmeler için yasal zorunluluktur. Kuzey Eksproof Elektrik olarak EMO onaylı mühendis kadromuzla saha keşfi yapar, IEC 60079-10-1 (gaz) ve IEC 60079-10-2 (toz) standartlarına uygun bölge haritasını çıkarır, ekipman kategorisi önerilerini sunar ve imzalı EPD raporunu teslim ederiz.

Gaz/Buhar Bölgeleri (IEC 60079-10-1)

Zone 0 — Sürekli Tehlike

Patlayıcı atmosferin sürekli, uzun süreli veya sık sık (yılda 1000 saatten fazla) bulunduğu alanlar. Örnek: tank içi, kapalı reaktör. En kritik bölgedir; sadece Kategori 1G ekipman kullanılabilir.

Zone 1 — Olası Tehlike

Normal işletme şartlarında zaman zaman (yılda 10-1000 saat) patlayıcı atmosfer oluşan alanlar. Örnek: dolum noktası çevresi, vana ve flanş bölgeleri. Kategori 1G veya 2G ekipman kullanılır.

Zone 2 — Anormal Tehlike

Normal işletmede oluşmasının muhtemel olmadığı, ancak arıza durumunda kısa süreli (yılda 10 saatten az) bulunabileceği alanlar. Örnek: pompa odaları, kompresör çevreleri. Kategori 1G, 2G veya 3G ekipman kullanılabilir.

Toz Bölgeleri (IEC 60079-10-2)

Un, şeker, kömür tozu, metal tozları gibi yanıcı tozlar için ayrı bölge sınıflandırması yapılır:

• Zone 20: Toz bulutunun sürekli bulunduğu alanlar (silo içi, filtre torbası içi).
• Zone 21: Normal işletmede zaman zaman toz bulutu oluşan alanlar (boşaltma noktası, kantar çevresi).
• Zone 22: Sadece arıza durumunda toz bulutu oluşabilecek alanlar (silo dışı kapalı mekan).

ATEX Risk Analizi Süreci (5 Adım)

1. Saha Keşfi ve Proses Analizi

Tesisteki tüm yanıcı/parlayıcı madde kaynakları, miktar, basınç, sıcaklık parametreleri kayıt altına alınır. Akış şemaları ve P&ID çizimleri incelenir.

2. Tehlike Kaynaklarının Belirlenmesi

Sürekli, primary release ve secondary release kaynakları sınıflandırılır. Her kaynak için sızıntı oranı (kg/s veya m³/s) hesaplanır.

3. Havalandırma Etkinliğinin Değerlendirilmesi

Doğal veya zorlanmış havalandırma yeterliliği analiz edilir — bölge ölçüsünü doğrudan etkiler.

4. Bölge Yarıçapı Hesabı

Her tehlike kaynağı çevresinde hangi yarıçapta hangi zone'un oluştuğu hesaplanır ve 2D/3D bölge haritası çizilir.

5. EPD Raporlama

Patlamadan Korunma Dokümanı: tehlike kaynakları, bölge haritası, ekipman kategorisi önerileri, kişisel koruyucu prosedürler ve acil müdahale planı içeren resmi rapor EMO onaylı mühendis imzasıyla hazırlanır.

Ekipman Kategorisi Seçimi

Bölgeye uygun ekipman seçimi için ATEX kategori sistemi kullanılır:

• Kategori 1G/1D: Zone 0 / Zone 20 için (en yüksek koruma)
• Kategori 2G/2D: Zone 1 / Zone 21 için
• Kategori 3G/3D: Zone 2 / Zone 22 için

Daha yüksek kategorili ekipman daha düşük bölgede her zaman kullanılabilir; tersi mümkün değildir. Exproof ekipman seçimi ve tedariki hizmetimizle uygun ürünleri tedarik ediyoruz.

Sıkça Sorulan Sorular

ATEX bölge sınıflandırması kimler için zorunlu?

Patlayıcı gaz, buhar veya yanıcı toz ortamı bulunan tüm işletmeler için yasal zorunluluk. Akaryakıt, kimya, boya, gıda silo/değirmen, ilaç, LPG/CNG dolum gibi sektörler bu kapsamdadır.

Risk analizi süreci ne kadar sürer?

Saha keşfi yarım gün-1 gün, bölge haritalandırma ve EPD raporu 1-2 hafta. Acil durumlarda 5 iş gününe sıkıştırılabilir.

Mevcut tesiste yenileme gerekli mi?

Evet — yeni proses, havalandırma değişikliği, yeni bölme veya 5 yıllık periyodik gözden geçirme durumunda ATEX bölgeleri yeniden değerlendirilmelidir.

EPD raporu hangi denetimlerde kullanılır?

İSG denetimleri, Çalışma Bakanlığı incelemeleri, sigorta talepleri, OSB onayları ve yangın yönetmeliği denetimlerinde EPD raporu zorunludur.